O ile Grecja przepych ofiarowała bogom a bogactwa gromadziła w świątyniach, rzymski przepych podnosił prestiż cesarza i jego najbliższych, budził podziw poddanych i olśniewał cudzoziemców, cesarzowi i jego otoczeniu stwarzał luksusowe warunki do wypoczynku, a architektom i ogrodnikom pole do popisu. Dopiero w cesarskim Rzymie doszło do wyraźnego podziału na ogrody użytkowe, w których uprawiano warzywa konsympcyjne i ogrody rekreacyjno-reprezentacyjne.

Rzymianie wykształcili trzy rodzaje ogrodów. Pierwszy to domowy ogród perystylowy, drugi to układem przypominający ogród perystylowy, ale znacznie większy ogród publiczny, trzeci to ogród willowy, osiągający czasami rozmiary i program ogromnego parku.

Dom atrialny z zewnętrznym ogrodem na tyłach budynku

Centrum drugiego modułu domu rzymskiego był perystyl, w którym urządzano niewielki, troskliwie uprawiany ogród.

Ogród w perystylu Casa dei Vettii

CASA DI PANSA - DOM PANSY

Casa di Pansa (Dom Pansy) ma bardziej złożony układ, w którym za klasycznym układem perystylowym zachowany został otoczony murem ogród uprawny - hortus.
W odkopanych ruinach zachował się niewielki, zbierający deszczówkę basen atrialny (impluvium), a otoczony kolumnadą ogród perystylu wypełniania niemal całkowicie basen o funkcji całkowicie dekoracyjnej.

Atrium i basen perystylu w Casa di Pansa

Dom Fauna Casa del Fauno w Pompejach ma bardzo rozbudowany układ z dwoma wejściami, dwoma atriami (4 i 5), tablinium (6) i pierwszym perystylem (9) należącym do lewego traktu, oraz drugim perystylem otaczającym większy ogród na tyłach domu (15). Prawdopodobnie wąski trakt prawy grupował pomieszczenia gospodarcze i mieszkania służby.

W perystylu jadalnianym (2) i głównym (1) na pewno istniały ogrody, jednak ze względu na stan riun ich formy można się tylko domyślać. Jednak na jednej z mozaik przedstawiono scenę przedstawiającą amorki łowiące ryby na stawie przed willą, w której tle widnieje szereg drzew. Być może obraz ten nawiązuje do rzeczywistego wyposażenia willi, w której wokół basenu w centrum głównego perystylu mieścił się czterokwaterowy ogród parterowy, a zieleń wysoka otaczała całość pałacu

W przypadku cesarskiej willi Hadriana w Tivoli mamy do czynienia z rozmachem iście "barokowym", ponieważ było to ok. 300-hektarowe założenie parkowe wiążące szereg budowli - pałac, biblioteki, szpital, termy, stadion, akademię, teatr morski i wiele innych obiektów połączonych częściowo w czytelny kompozycyjnie kompleks urbanistyczny, częściowo zaś położonych na uboczu, z dala od dworskiego zgiełku. Willa Hadriana wiele mówi o sposobie myślenia starożytnych Rzymian o ogrodach, ponieważ w tym przypadku na pewno nie brakowało ani miejsca (jak w gęstej zabudowie miejskiej) ani środków na realizację projektu.

Stoa Poikile, to biegnący wzdłuż ścian wysokości ok. 10 metrów portyk otaczający akcentowany wysokimi wrzecionami cyprysów geometryczny ogród z wielkim basenem. Wprawdzie na krótszym boku w ścianie przwdopodobnie znajdowały się otwory przez które widać było kolicę, ale ogród był całkowicie odizolowany od otoczenia i miał służyć - greckim wzorem - spacerom, filozoficznym rozmyślaniom i podziwianiu dzieł sztuki (ściennych malowideł) w cieniu kolumnady.

Fragment ogrodu Villa Hadriana - na pierwszym planie Stoa Poikile

Pozostałość 10-metrowej wysokości portyku otaczającego ogród z basenem

Przekryte 17-metrowej średnicy kopułą triclinium na osi kanału

< Canopus

Fragment swobodnie zaprojektowanego ogrodu łączącego poszczególne obiekty willi.

Współczesne określenie willa odnosi się raczej do budynku otoczonego niewielkim ogrodem, zresztą i w Rzymie odróżniano dom wiejski (villa rustica) od domu miejskiego (villa urbana) a nawet domu położonego na przedmieściu (villa suburbana). W przypadku rezydencji Hadriana ma ono znaczenie najszersze i oznacza założenie tak wielkie, że składające się nań obiekty zachowują własny, całkowicie odrębny charakter.