Jest taki obraz Johna Waterhouse'a z 1882 r. zatytułowany "Diogenes", przedstawiający trzy romantycznie odziane panie wyraźnie zainteresowane naburmuszonym, siedzącym w beczce pustelnikiem. Dorycka świątynia w tle, orientalno-rzymskie szaty i japońskie parasole utrudniają zrozumienie, o co w tej scenie chodzi...

W drugiej połowie XVIII w. angielski szlachcic Charles Hamilton, twórca krajobrazowego Painshill Park dał ogłoszenie prasowe poszukując osoby, która za (bardzo wysokim na owe czasy) wynagrodzeniem 700 funtów będzie przez 7 lat mieszkać w jego ogrodzie jako pustelnik, mając do dyspozycji Biblię, okulary, matę do spania, worek siana jako poduszkę, wodę do picia i klepsydrę jako zegar. Chętny miał obowiązek przez tych siedem lat nosić wełnianą szatę, nie wolno mu było obcinać włosów, wąsów, brody i paznokci, wychodzić poza granice posiadłości ani zamienić słowa nawet ze służbą. W określonych porach dnia miał przechadzać się ścieżkami ogrodu, aby swoją obecnością dyskretnie "autentyzować" całą naturalność natury.
Obraz Waterhouse'a przedstawia XIX-wieczną wersję takiego właśnie odpłatnego pustelnika "zastępującego" biesiadujące na tarasie towarzystwo w ozdrowieńczym zbliżeniu do natury...

Trwająca od XVII wieku dyskusja o naturze jako przeciwieństwie niszczącej cywilizacji wydała, a właściwie odświeżyła koncepcję "szlachetnego dzikusa", którą znacznie wcześniej realizowali na swój sposób m.in. właśnie mieszkający w beczce cynik Diogenes z Synopy, czy anachoreta Szymon Słupnik z Syrii.
Cała inscenizacja była szczegółowo wyreżyserowana, a szczególnie pikantnym elementem wyposażenia pustelnika były okulary, które, oprócz Biblii wskazującej na jego głębokie uduchowienie, miały sugerować znudzonej publiczności jego równie głęboki intelekt.

Koncepcja - samych w sobie bardzo zresztą pięknych - ogrodów krajobrazowych była równie wydumana i równie apodyktyczna, jak geometryczna dekoracyjność barokowych borderii - gdy brakowało pustelników żywych, w "naturalnych" ogrodach budowano eremy z mechanicznie napędzanymi i odpowiednio wystylizowanymi kukłami.

Wielki park obok Blenheim Palace (1705–1722) - na pierwszym planie francuski ogród parterowy.

Zanim sami Anglicy nazwali swobodnie projektowany ogród ogrodem krajobrazowym i zanim zbudowali jego bardzo złożoną teorię, istniała już większość najsłynniejszych ogrodów i wszystkie jego, czasami bardzo różne, odmiany.

Pierwszą odmianą był tzw. ogród augustiański - nazwę swą wziął od imienia pierwszego cesarza rzymskiego, a jego ideałem był pejzaż włoski urozmaicony antycznymi rzeźbami i ruinami, których rozmieszczenie było znacznie ważniejsze niż kompozycja całości. Klasykiem stylu był William Kent (1685–1738), ogrodnik i architekt, ktory wprowadził w Anglii palladianizm. Kent zaprojektował pierwsze wersje słynnych ogrodów w Chiswick House, Stowe, Twickenham, Rousham House, Claremont, ale wszystkie te ogrody ulegały późniejszym przebudowom i niewiele postało śladów oryginalnego stylu Kenta. Więcej można się o nim dowiedzieć ze źródeł inspiracji, ponieważ - szczególnie w pierwszym okresie - ogrody angielskie wzorowane były na malarstwie pejzażowym. Uważano nawet, że dobry projektant ogrodów musi być przede wszystkim dobrym pejzażystą.
Ogród augustiański był koncepcją "statyczną", tak jak statyczny jest namalowany pejzaż i szybko "wyrodził się" w zbiorowisko sentymentalnych budowli. Tendencja do przeładowywania ogrodów elementami architektonicznymi, a potem wtrętami "literackimi" w postaci pamiątkowych głazów, obelisków, sarkofagów i pomników "ku czci" i "ku pamięci" utrzymywała się zresztą aż do początków XIX wieku.

STYL ANGLO-CHIŃSKI

W połowie XVIII wieku pojawiło się kilka trendów, które wprawdzie nie zmieniły zasady kompozycyjnej ogrodu angielskiego, ale bardzo wpłynęły na jego ogólny wyraz - chodzi przede wszystkim o tzw. styl anglo-chiński i związaną z neogotykiem modę na ozdabianie ogrodów budowlami lub ruinami gotyckimi.
Wprowadzenie elementów ogrodów chińskich oraz całego arsenału wschodnich elementów architektonicznych było wynikiem teoretycznej i pratkycznej działalności Williama Chambersa (1723–1796), który spędził kilka lat w CHinach za po powrocie napisał książkę poświęconą chińskiej sztuce użytkowej. Chambers jest twórcą ogrodu w Kew i stojącej w nim słynnej, 50-metrowej pagody.
popularność gotyckich motywów w angielskich ogrodach jest zasługą poety Horace Walpole'a, który w tym stylu urządził własny ogród w Strawberry Hill (Twickenham).

Chińska wieża w ogrodzie Kew

OGRÓD SERPENTYNOWY

Zasadniczo odmienne podejście do ogrodu zaproponował uczeń Kenta - i chyba najsłynniejszy ogrodnik angielski - Lancelot "Capability" Brown (1716 - 1783). Uważał on ogród za przestrzenną kompozycję przeznaczoną do przeżywania w ruchu, w pełnej zmienności, odkrywającą co chwila nowe oblicze. Takiemu sposobowi obcowania z ogrodem służył "układ komunikacyjny", składający się z wijących się między wzgórzami, jeziorami i kępami drzew ścieżek dla spacerów i jazdy konnej. Brown preferował płynne, asymetrycznie zestawiane krzywizny, dlatego ten sposób komponowania określa się jako styl serpentynowy.
Najsłynniejsze ogrody Browna powstały w Petworth, Chatsworth, Bowood i przy pałacu Blenheim.

W 1794 r. miała miejsce kontrowersja wokół pojęcia picturesque i nowego stylu w ogrodnictwie. Richard Payne Knight i Uvedale Price (obydwaj nie byli ogrodnikami, ale teoretykami piktoralizmu) zaatakowali osiągnięcia, reputację i styl Browna nazywając go "biednym geniuszem łysych pagórków" (aluzja do specjalności Browna - rozległych, strzyżonych trawników podchodzących do drzwi rezydencji).

W obronie autorytetu (nieżyjącego już od 1783 r.) Browna wystąpił ówczesny czołowy projektant Humphrey Repton (1752–1818) , ale wkrótce on sam przejmować zaczął nowe zasady projektowania, uzupełniając formułę Browna i tworząc koncepcję kompromisową, którą dopiero w 1795 r. po raz pierwszy nazwał ogrodem krajobrazowym (Sketches and Hints on Landscape Gardening).
Typowy ogród krajobrazowy skomponowany jest na zasadzie wieloplanowego pejzażu i ma swój wymiar zarówno estetyczny jak i praktyczny (w odróżnieniu od koncepcji realizujących poglądy skrajne). Na pierwszym planie znajduje się rezydencja otoczona często ogrodem formalnym przeznaczonym do codziennego użytkowania, drugi plan tworzy właściwy ogród krajobrazowy (np. typu serpentynowego), dający typowy dla ogrodu angielskiego "oddech" i okazję do dłuższych przechadzek lub przejażdżek, a tłem jest dzika, pozostawiona bez ingerencji człowieka natura (czyli część picturesque).

Pod koniec XVIII wieku styl Lancelota Browna, charakteryzujący się elegancją kompozycji, strzyżonymi trawnikami otaczającymi rezydencję i grupy starannie dobranych drzew, stracił częściowo popularnośc jako zbyt "ugłaskany".
W 1872 r. William Gilpin (1724 – 1804) wprowadził do angielskiej estetyki pojęcie "picturesque", co po polsku znaczy po prostu "malowniczy", ale które w istocie łączyło pojęcia piękna i wzniosłości, wzbogacając kategorią estetyczną i wymiar moralny. Ta skłonność do poszukiwania w naturze i sztuce wartości moralnych będzie charakterystyczna dla Anglii przez cały XIX wiek, prowadząc przez bardzo zaangażowany społecznie ruch Arts & Crafts aż do koncepcji miasta-ogrodu Ebenezera Howarda.
Najważniejszą cechą ogrodów w stylu "picturesque" jest kult nieokiełznanej, dzikiej natury, oraz stosowanie wszelkich chwytów formalnych prowadzących do potęgowania emocjonalnego przeżywania przyrody jako wzorca pierwotnej, moralnie czystej siły.

Termin "picturesque" wywodzi się od francuskiego pojęcia "pictoresque" oznaczającego "w stylu malarskim" i został wprowadzony do język angielskiego przez Pope'a w 1712 r. Jednak dopiero pod koniec XVIII w. został sprecyzowany jako "jakość wyraźnie odrębna od piękna, wzniosłości i wspaniałości (beauty, sublimity, grandeur)".

Takie podejście do ogrodu i sztuki ogrodowej wywołało sprzeciw teoretyków, dla których kompozycja ogrodowa stanowiła dzieło sztuki. Jednym z nich był szkocki botanik i ogrodnik John Claudius Loudona (1783-1843), który uważał, że dzieło sztuki musi wyraźnie odróżniać się od dzieła natury, a styl picturesque prowadzi do szkodliwego pomieszania pojęć i zatarcia tej wyraźnej różnicy.
Loudon sformułował teorię nazwaną "gardenesque", zgodnie z którą ogród nie powinien naśladować natury, ale tworzyć nową wartość. Zdaniem Laudona główną uwagę należy poświęcić roślinom, sprzyjającemu ich najlepszemu rozwojowi miejscu ich posadowienia, a przede wszystkim podkreślaniu odrębności kompozycji przez stosowanie skupisk roślinności egzotycznej grupowanej według abstrakcyjnego, geometrycznego schematu.
Najsłynniejszą realizacją tego stylu jest ogród w Harewood House. Teoria gardenesque okazała się idealnie przydatną dla ogrodów botanicznych i arboretów (ogrodów dendrologicznych) poświęconych ekspozycji różnych gatunków drzew.

ERMENONVILLE - 1763/1776 - STRONA

We francuskim ogrodzie w Ermenonville, na wyspie topolowej znajduje się pamiętkowy grobowiec Jana Jakuba Rousseau, który tu spędził ostatnie lata życia.

Sztuczne ruiny gotyckie i chińskie pawilony stanowiły, obok zawodowych eremitów element, który miał potęgować - co prawda równie sztuczny - poczucie kontaktu z naturą lub swoiście pojmowaną "starożytnością", ale bardzo szybko pojawiły się budowle, które ogród naturalny zmieniły w ogród rozrywkowy, w którym niespodzianka, element zaskoczenia a nawet szoku decydował o atrakcyjności miejsca. Budowle te nazywają się folly (co po polsku znaczy szaleństwo), miały bardzo różne formy i jedną cechę wspólną - mieszanie stylów, proporcji i skojarzeń. Co do istoty odpowiadały one - do wyboru - niektórym ogrodowym założeniom manierystycznym (Park Monstrów) albo współczesnej architekturze postmodernistycznej, ponieważ o ich atrakcyjności decydował kontekst (a raczej z reguły anty-kontekst) i swobodna gra skojarzeń.
Follies mogą być wieżami, sztucznymi ruinami, grotami, dziwnymi rzeźbami, akweduktami, łukami triumfalnymi itp. i zwykle będąc produktem rzeczywiście nieograniczonej wyobraźni projektantów, często przekraczały granicę architektonicznego kiczu.

Wörlitzer Park - Skalista Wyspa i Villa Hamilton. Wyspa jest wylkanem, który przy specjalnych okazjach eksploduje...

Z historycznego punktu widzenia ogrody krajobrazowe należały do ery nowożytnej i były ostatnim etapem rozwoju sztuki ogrodowej od odrodzenia do oświecenia w kolejności: włoski ogród renesansowy, francuski ogród barokowy, angielski ogród krajobrazowy. Jego formuła wyczerpała się z końcem epoki indywidualnych inwestorów (rozumianych jako licząca się grupa społeczna). Z nastaniem epoki przemysłowej skończyły się czasy absolutystycznych monarchów i udzielnych książąt, a rosnący w ekonomiczną i polityczną siłę kapitalistyczni nuworysze nie mogli być mecenasami dzieł składających się na nowy, wielki styl (jeśli zdarzały się wśród nich jednostki ambitne, efektem były najczęściej różne wydania Parku Guell).
Echa wielkich stylów ogrodowych pojawią się w zamówieniach nowego mecenasa - państwa i w projektach ogrodów publicznych.
Uprzemysłowienie i związana z nim urbanizacja stworzyły zarówno nową strukturę społeczną, nową tkankę miejską i nowy styl życia, a także obudziły nowe idee, które zmierzały w zupełnie innym kierunku.
Ponieważ procesy te najwcześniej rozpoczęły się w Anglii, tam również powstał najlepszy grunt do kiełkowania nowych koncepcji ogrodniczych, jednak bardzo szybko zaczęły one przenikać na kontynent i za ocean, podobnie jak i coraz bardziej międzynarodowa sztuka.

Dla przyszłości ogrodów najważniejsze były dwie koncepcje:

"dziki" ogród naturalistyczny Williama Robinsona,
geometryczny ogród architektoniczny Reginalda Blomfielda.

Syntezą obydwu koncepcji była formuła ogrodu Arts & Crafts, realizowana w twórczości Edwina Lutyensa, współpracującego przez wiele lat z Getrudą Jekyll.

Kontynuacją ogrodu naturalistycznego był ogród wiejski (cottage garden) Gertrudy Jekyll, a także - po adaptacji do warunków i skali amerykańskiej "ogród preriowy" Jensa Jensena.

Kontynuacją nurtu geometrycznego była działalność Paula i Andre Vera, Hermanna Muthesiusa w Niemczech, a przede wszystkim tureckiego projektanta działającego w Paryżu, Gabriela Guevrekiana.