Ogród Tofukuji, Kyoto

Latarnia w ogrodzie Shukkeien, Hiroshima

Japoński ogród wywodzi się od ogrodu chińskiego, ale sztuka ta w Japonii miała szczególny charakter wiedzy tajemnej. Wydane w 1446 r. "Ilustracje do projektowania krajobrazu" zawierają przykazanie dla adepta ogrodnictwa, aby nigdy nie pokazywał podręcznika postronnym i zachował swoją wiedzę w tajemnicy.

Źródłem sztuki projektowania ogrodów jest związana z buddyjską religią skłonność do kontemplacji natury i umiejętność czerpania z niej specyficznej wiedzy o porządku świata. Ma ona jednak i praktyczne podstawy. Japonia od dawna jest przeludnionym, górzystym krajem o bardzo surowej przyrodzie (obecnie przy wielkości porównywalnej z Polską ma 130 milionów mieszkańców). Takie warunki sprzyjają traktowaniu natury z jednej strony jako bezlitosnego żywiołu, z drugiej zaś jako szczególnego daru niebios, którego urodę należy docenić i pielęgnować.
Japońskie ogrody, z reguły małe i skromne, posługują się skomplikowaną symboliką, dzięki czemu bardzo oszczędnymi środkami (kamień, mech, woda i drzewa) są w stanie na niewielkiej powierzchni przedstawić cały kosmos. W wielu przypadkach warunki zmuszają projektantów nawet do symbolicznego przedstawiania wody i drzew, a więc do symblizacji symboli.

Kamienie najczęściej symbolizują zwierzęta, ale i zsyłane z niebos bóstwa.
Woda przedstawia morza i oceany, ale poświęcana jest również bogom przybywającym zza mórz.
Zgodnie z chińską legendą pokonująca wodospad ryba zamienia się w smoka, a ogrodowy wodospad jest symbolem duchowego oświecenia.
Utrzymujący w ziemi wilgoć mech symbolizuje podeszły wiek i należny mu szacunek.
Drzewa symbolizują życie ale i całą ludzkość.
Specjalnie grabiony piasek i żwir przedstawiają fale morskie, kamienie układane na zboczach wzniesień to np. psy, dziki i bawiące się cielęta, giętkość bambusa symbolizuje wytrzymałość i odporność, a jego odcinki następstwo pokoleń.
Baseny i stawy otoczone ręcznie obrobionymi kamieniami symbolizują zmaganie się z nieposkromioną naturą, a znaczenie mają również zestawienia elementów - np. sąsiedztwo świerka i wiśni przedstawia dualistyczną naturę świata i przeciwieństwo ulotnej chwili i wieczności.

Staw przed pawilonem Feniksa w ogrodzie Byodo-in

Ogród Saiho-ji

Ogród Złotego Pawilony Kinkaki-ji

W okresie Muromachi powstała koncepcja ogrodu inspirowanego monochromatycznym malarstwem atramentowym, zmierzająca do oszczędności środków formalnych, wykorzystania zasady kontrastu i złudzeń optycznych w celu osięgnięcia wrażenia zwiększenia przestrzeni. Ten styl nazywamy tsukiyama, a jego przykładami są ogrody: Saiho-ji (1339), Tenryu-ji (1343), Ogród Złotego Pawilonu Kinkaku-ji (1397), Ogród Srebrnego Pawilonu Ginkaku-ji (1484).

Ogród Tenryu-ji

Ogród Srebrnego Pawilonu Ginkaku-ji

W XVI w., po zburzeniu w wyniku wojny Kyoto i skrajnym ograniczeniu środków, jakimi dysponowały świątynie, wypracowano nowy, oszczędny styl karesansui - suchego ogrodu służącego wyłacznie medytacji, zbudowanego z kamieni i symbolizującego wodę żwiru.
Daisen-in (1509-1513), Ryoan-ji.

Kamienny ogród Ryoan-ji

Kenroku-en

Kairaku-en

Wykształcona w epoce Muromachi ceremonia herbaty stworzyła nową formę otaczającego pawilon herbaciany niewielkiego ogrodu (lub części ogrodu większego) chaniwa, którego zadaniem było odgrodzenie pawilonu od otaczającego go świata i stworzenie atmosfery sprzyjającej spokojnemu rytuałowi przygotowania i spożywania napoju. Typowymi elementami tych ogrodów były, oprócz lekkiego pawilonu, kamienne schody wejściowe, kamienne latarnie i staw, symbol oczyszczenia.
Ogród herbaciany jest najpopularniejszym chyba typem ogrodu japońskiego i spotyka się go na całym świecie. Najwspanialsze przykłady ogrodu chaniwa stanowią część tzw. Trzech Wielkich Ogrodów Japońskich, do których należą: Kenroku-en, Kairaku-en i Koraku-en.

Koraku-en