HISTORIA ARCHITEKTURY WSPÓŁCZESNEJ - POSTMODERNIZM

Architektura i problem stylu odchodziły na plan dalszy - nadchodziła rewolucja w urbanistyce, a klasycy modernizmu (Le Corbusier, Niemeyer, Costa) mogli zrealizować swoje obłędne wizje urbanistyczne (których nie akceptowała już Europa i Ameryka) w Indiach i Brazylii.
Dwa najsłynniejsze projekty - Chandigarh Mayera i Le Corbusiera, a przede wszystkim Brasilia Niemeyera i Costy realizowały ideał urbanistyczny sformułowany w Karcie Ateńskiej (1934 r.), rozbijając miasto na funkcjonalnie odrębne dzielnice połączone siecią dróg szybkiego ruchu, po których nie miał kto, czym, i po co jeździć. Wspaniałe projekty architektoniczne (robili je genialni architekci) były sztucznymi kwiatami ozdabiającymi strukturę martwych, abstrakcyjnych promenad i barokowych osi, które w komunizmie i nazizmie miały być przynajmniej scenografią do maszerujących, fanatycznych tłumów. Tutaj stawały się czystą reality-fiction.

Le Corbusier, Chandigarh, High Court, 1963

Le Corbusier, Chandigarh, High Court, 1963

Le Corbusier, Pałac Sprawiedliwości, Chandigarh, 1963

Już w 1959 r. w Otterloo odbył się ostatni kongres CIAM zorganizowany przez tzw. Team X - grupę rebeliantów kontestujących założenia Karty Ateńskiej. Po rozwiązaniu kongresów z Teamu X wyłoniły się dwie grupy o odmiennych preferencjach. Grupa skupiona wokół Alison i Petera Smithson (Anglicy) koncentrowała się na kwestiach architektonicznych i przyczyniła się do upowszechnienia brutalizmu. Grupa holenderska skupiona wokół Aldo van Eycka i Jacoba Bakema poświęciła się nowej urbanistyce i dała początki strukturalizmowi.

Piet Blom, Domy kubiczne, 1984, Rotterdam

O ile w projekcie van Eycka można dopatrzeć się konsekwentnej realizacji pewnej - dyskusyjnej, ale korespondującej z rzeczywistością - myśli, to projekt Bloma jest już przykładem skrajnego architektonicznego debilizmu, połączonego z absolutnym lekceważeniem ludzi, którzy w przedstawionych budynkach mieli mieszkać. Głowę daję, że architekt Blom nie zaprojektowałby w ten sposób klatek dla królików... jednak odpowiedzialność za ten wyczyn ponoszą w równych częściach projektant i jego nauczyciel.

- w 1961 r. John Habraken sformułował podstawy architektury radosnej różnorodności, określanej również terminem struktura i przypadek. Ta koncepcja zakładała udział mieszkańców w określaniu zasad zabudowy, dlatgo nazywa się ją równiez architekturą pluralistyczną lub partycypacyjną.

Praktyczną realizacją strukturalistycznych koncepcji jest Habitat, wzorcowy kompleks mieszkaniowy, zaprojektowany przez izraleskiego architekta mieszkającego w Kanadzie Moshe Safdiego na poświęconą w znacznej mierze problemom mieszkalnictwa wystawę Expo'67 w Montrealu.
Habitat jest próbą pogodzenia wykluczających się celów - zapewnienia mieszkańcom wyraźnie zindywidualizowanej przestrzeni na terenie o wysokiej intensywności zabudowy - jednym słowem - próbą zbudowania bloku mieszkalnego składającego się ze spiętrzonych domów jednorodzinnych. Niezależnie od dyskusyjnych walorów estetycznych próba ta okazała się bardzo droga w realizacji i nie rozwiązała narastających problemów natury urbanistycznej.

< Moshe Safdie, Habitat, Montreal, 1967

poniżej panorama całego kompleksu

Kisho Kurokawa, Nagakin, Tokyo, 1972

Buckminster Fuller, Montreal Biosphere, 1967

W 1961 r. Robert Rauschenberg wysłał do galerii Iris Clert, która rok wcześniej wystawiła (zamkniętą) puszkę sardynek, telegram o treści: "To jest portret Iris Clert, bo ja tak powiedziałem".
W 1961 r. zmarł Eero Saarinen
W 1964 r. zmarł Gerrit Rietveld
W 1965 r. zmarł Le Corbusier
W 1969 r. Robert Barry stworzył "dzieło telepatyczne", polegające na "przekazywaniu myśli, których nie można wyrazić ani słowem ani obrazem".
W 1969 r. zmarli Mies van der Rohe i Walter Gropius.

Specjalne miejsce w historii strukturalizmu zajmuje metabolizm, nazwany od grupy japońskich architektów pracujących pod kierunkiem Kenzo Tange, który w 1960 r. przedstawił plan budowy nowej dzielnicy Tokyo na sztucznych wyspach i kładce rozpiętej nad zatoką. Plan przypomina drzewo, z którego pnia wyrastają gałęzie oblepione listowiem budynków mieszkalnych - i taka jest istota metabolizmu wiążącego indywidualne przestrzenie mieszkalne z organicznie rozrastającym się "krwioobiegiem" infrastruktury i komunikacji.

Kenzo Tange, Plan dla Tokyo, 1960

Ta sama koncepcja zrealizowana została w jednym z niewielu budynków metabolistycznych, wieżowcu Nagakin w Tokyo (projekt Kisho Kurokawa, 1972), w którym mieszkalne kapsuły obrastają trzon budynku jak kwiaty brukselki. Te stalowe kapsuły produkowane i wyposażane poza placem budowy montowane są do konstrukcji nośnej w sposób umożliwiający ich wymianę i przesuwanie, a zatem niemal dowolne przekształcanie całego budynku, co jest zgodne z buddyjską wizją nieustannej zmienności świata.

Na EXPO'67, obok Habitatu pokazano jeszcze jedną konstrukcję, która wzbudziłą zachwyt publiczności i futurologiczne nadzieje utopistów. Była nią montrealska Biosfera zaprojektowana przez Buckminstera Fullera, który rozwinął i zrealizował koncepcję kopuły geodezyjnej niemieckiego inżyniera Walthera Bauersfelda. Ta idealna, geometryczna forma stała się synonimem universum, symbolem Ziemi oraz natchnieniem eko-architektów, którzy wielokrotnie próbowali tworzyć wizje środowiska uniezależnionego od kaprysów klimatu. Jakkolwiek wizji tych nie zrealizowano, to sama konstrukcja stała się elementem współczesnej architektury, a jej przykładem jest dach Złotych Tarasów obok warszawskiego Dworca Centralnego.

Struktura geodezyjna nad Złotymi Tarasami w Warszawie

W 1954 r. japoński architekt Minoru Yamasaki (późniejszy twórca WTC w Nowym Yorku) zaprojektował dla St. Louis osiedle Pruitt-Igoe realizujące zasady Karty Ateńskiej, zgodnie z którymi miasto składa się z połączonych siecią komunikacyjną dzielnic (stref) mieszkaniowych, przemysłowych i rekreacyjnych. Pruitt-Tgoe było taką właśnie wzorcową "sypialnią" zbudowaną z ustawionych rzędami bloków mieszkalnych. W tak skonstruowanych osiedlach nie istniała już tradycyjna ulica wyznaczona pierzejami budynków ani przekleństwo XIX-wiecznych kamienic - studnie wilgotnych podwórek otoczonych mrocznymi oficynami.

Minoru Yamasaki, Pruitt-Igoe, St. Louis, 1954

Mimo racjonalnych założeń i warunków mieszkaniowych nieporównanie lepszych, niż w otaczających kompleks starych budynkach, to wzorcowe osiedle w ciągu kilkunastu lat zmieniło się w zdewastowany przez młodzieżowe gangi slums, większość mieszkańców po prostu uciekła, a cały kompleks w 1972 r. wyburzono.

Pruitt-Igoe, St. Louis, Fotografia lotnicza osiedla i zdewastowane pomieszczenie bloku mieszkalnego

Pruitt-Igoe, St. Louis, Wysadzanie dynamitem opuszczonego osiedla w 1972 r. (ciekawostka: w tle z lewej strony słynny Gateway Arch z 1947 r.)

Likwidację Pruitt-Igoe w 1972 r. uznaje się za symboliczny koniec urbanistyki modernistycznej i epoki CIAM, ale była ona wynikiem toczącego się już od pewnego czasu procesu.
W 1961 r. amerykańska dziennikarka Jane Jacobs opublikowała książkę "Śmierć i życie wielkich amerykańskich miast", w której po raz pierwszy poddano totalnej krytyce urbanistykę modernistyczną i opisano procesy, które doprowadziły do dewastacji i wyludnienia Pruitt-Igoe.
W 1966 r. amerykański architekt i teoretyk Robert Venturi wydał książkę pt. "Złożoność i sprzeczność w architekturze", w której skrytykował estetyczną formułę architektury modernistycznej. Zdaniem Venturiego głównym grzechem modernizmu było skoncentrowanie się na poprawnym rozwiązaniu funkcji i odarciu budynku z tych wszystkich elementów, za pośrednictwem których architektura "przemawia" do ludzi, a więc pozbawieniu jej języka i osobowości. Skutkiem tego grzechu było mnożenie się bezosobowych, niemych pudeł - "maszyn do mieszkania", z którymi użytkownik nie mógł nawiązać kontaktu i w których tracił również własną indywidualność.
Językiem, którego pozbawiono architekturę był styl rozumiany jako zestaw czytelnych dla odbiorcy znaków i symboli, stanowiący wprawdzie integralną część architektury, ale istniejący niejako obok spełnianej przez nią funkcji.
Książka Venturiego była chyba trafną diagnozą i na jej podstawie można było wydedukować skuteczne środki zaradcze, sprowadzając problem do tego, że jeśli architekturę "pozbawiono języka", to albo należy język ten przypomnieć, albo go stworzyć.
Łatwo powiedzieć, trudniej wykonać, ponieważ na przeszkodzie stanął duch czasów pop-artu i neo-dadaizmu. Problem jest bowiem trudniejszy, niż się wydaje.

Model insuli wykonany na podstawie zachowanych ruin i opisów

Fragmenty insulae zachowane w Ostii k/Rzymu przypominają śląski Nikiszowiec lub łódzki Księży Młyn

Istota modernizmu (rozumianego jako styl międzynarodowy w wydaniu abstrakcjonistycznego funkcjonalizmu) polegała na tym, że gloryfikując funkcję odrzucił wszelką tradycję utożsamianą przez dziesięciolecia z różnymi odmianami historyzmu. Rozumując zdroworozsądkowo trzeba zgodzić się z poglądem, że projektowanie nowoczesnego dworca kolejowego, lotniska, banku, biurowca, domu towarowego czy fabryki amunicji, prawidłowe rozwiązanie ich funkcji, komunikacji i wynikającej z nich kompozycji brył, a następnie oblepianie takich budowli biżuterią kolumn, architrawów, gzymsówi itp. jest zajęciem dość idiotycznym.
Na ogół zresztą nie pamięta się o tym, że jakkolwiek wiemy, jak wyglądał Partenon czy Forum Trajana, to niewielkie mamy pojęcie o tym, jak mieszkał przeciętny Grek czy Rzymianin, a zachowane w Ostii resztki antycznych insulae bardzo przypominają współczesne blokowiska. Starożytny Rzym, a i gotyckie czy renesansowe miasto wypełnione były tandetną, łatwopalną zabudową, pożary i zawalenia budynków były na porządku dziennym, a resztki mieszkalnych bloków Ostii czy Rzymu (z których przetrwały tylko najsolidniejsze strzępy zamieszkane przez ówczesną upper-middle class) przypominają bardziej śląski Nikiszowiec niż higieniczny, wygodny dom. W Warszawie do czasów Lindleya fekalia płynęły rowami wzdłuż Marszałkowskiej.
Modernizm rodził się w czasach, gdy monumentalizm historystycznych kolumnad ustępował konwulsyjnej ornamentyce secesji, fowizm, kubizm, ekspresjonizm, a przede wszystkim futuryzm odcinały się od jakichkolwiek związków z przeszłością, przed architekturą stał nierozwiązywalny problem masowego mieszkalnictwa, po I wojnie światowej w gruzach legły cztery imperia, a Rosja, Niemcy i Węgry przeżywały komunistyczną rewolucję.

Rozwój modernizmu w architekturze miał swoje opóźnienie wynikające ze specyfiki procesu inwestycyjnego. Gropius zaprojektował budynki Bauhausu, gdy większość rewolucyjnych stylów w malarstwie odeszła w zapomnienie, a van der Rohe budował Farnsworth House, Lake Shore Drive i Crown Hall, gdy Jackson Pollock najpierw stawał się Bogiem anty-modernistycznego informelu, potem zapijał się na śmierć, a wkrótce potem na scenę wchodziło pokolenie figuratywnych ekspresjonistów i anty-artystów pop-artu.

Jednym słowem - architektura modernistyczna wykształcała dopiero swój własny, hermetyczny język wtedy, gdy modernizm był już właściwie zjawiskiem historycznym. Na dodatek, o ile inne nurty spokojnie zajmowały się swoim własnym rozwojem koncentrując się na "budynku", moderniści z kręgu Bauhausu i Corbusiera, jako spadkobiercy XIX-wiecznych i współtwórcy XX-wiecznych utopii społecznych próbowali rozwiązać problem masowego budownictwa uprzemysłowionego, wiele uwagi poświęcając "miastu", czyli urbanistyce. To, że moderniści nie potrafili znaleźć prawidłowego rozwiązania nie oznacza, że problemu nie było.
Venturi mógł być mądry po fakcie, a wcale mądrym się nie okazał.

Prawdziwy problem modernizmu i przyczyna jego klęski tkwiła w tym, że rozwijając koncepcję architektury funkcjonalnej pojęcie funkcji sakralizował, a jednocześnie sprowadził ją do poziomu czystej biologii.
Każda architektura jest funkcjonalna i każda realizuje na miarę swoich czasów zasadę "form follow function". Problem tkwi tylko w definicji funkcji. Jeśli funkcją gotyckiej katedry było realizowanie wspaniałej liturgii i olśnienie wiernych wzniosłością niebiańskiej wizji, to jej forma podążała za funkcją doskonale. Jeśli funkcją pałacu wersalskiego było stworzenie scenografii do absurdalnego dworskiego ceremoniału i olśnienie zagranicznych poselstw, to jego forma doskonale podążała za tą funkcją i ważniejszy był salon lustrzany niż prawidłowo rozwiązane sanitariaty.
Wizja człowieka, który miał modernistyczną architekturę zamieszkiwać była prosta - była to robocza mrówka, która potrzebowała miejsca i warunków do tego, aby jeść, spać, zregerować siły do produkcji.
Teoretycy architektury potrzebowali wielu lat by stwierdzić, że modernistyczna koncepcja architektury (a przede wszystkim urbanistyki) nie tworzy właściwych warunków dla rozwoju nawet roboczej mrówki. Zadziwiający jest natomiast fakt, że na odkrycie tej prawdy trzeba było czekać tak długo i to w Stanach Zjednoczonych, w których żywiołowo rozwijała się socjologia humanistyczna, od 1920 r. dostępna była fundalentalna praca Znanieckiego i Thomasa "Chłop polski w Europie i Ameryce", a teoria grup społecznych była dobrze rozwinięta.

Las Vegas Club, 1930?

Las Vegas, Hotel Ballys, 1973

Las Vegas, Hotel Luksor, arch. Veldon Simpson, 1993

Las Vegas Hotel Venetian, 1999

Las Vegas, Hotel Caesars, 1966

<<< MODERNIZM . HIGH-TECH >>>